سۋسامىردىڭ ەمى – شۇبات 

عالىم ءمۇساتىللا توقانوۆ ديابەتتەن قۇتقارۋدىڭ عىلىمي نەگىزىن جاسادى ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ەستەلىگىنەن وقىعانىم بار ەدى. قازاقستانداعى عالىمداردىڭ ءبىرى, ۇلتى باسقا ازامات: ء«سىز اتاقتى ادامسىز, ءسوز زەرگەرىسىز. نەگە عىلىممەن اينالىسپايسىز؟ ەگەر قىزىقساڭىز, كومەكتەسەر ەدىم», – دەگەن سىڭايدا اڭگىمە ايتادى. عابەڭ سىپايىلىق تانىتىپ, ۋاقىتى جوعىن سەبەپ ەتىپ, ءوز ويىن ساباقتايدى. الگى ازامات ماسكەۋدەگى كانديداتتىق, دوكتورلىق بەكىتەتىن عىلىمي كەڭەسپەن تىعىز بايلانىس­تا بولعانعا ۇقسايدى. ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكالاردان كۇن سا­يىن, اي سايىن كەلىپ جاتقان عىلىمي جۇمىستار. قاپتاعان سوتسياليستىك قۇرىلىمنىڭ جەتىستىگى, كۇمپىلدەپ سوعىلىپ جاتقان بەسجىلدىقتىڭ شويىن بالعاسىنىڭ قۋاتى, تاريحي جەڭىستەر. بارلىق وداقتاس ەلدەرگە ورتاق تاقىرىپ. الدىڭعى ءۇش-ءتورت, سوڭعى ءۇش-ءتورت پاراعىن ج ۇلىپ تاستا دا, وزگە اۆتوردى قوي. ەشتەڭە وزگەرمەيدى. عىلىمي كەڭەسپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي الگى كىسى جان قيناماي عالىم بولعىسى كەلەتىندەردىڭ ور­تا­سىنداعى دەلدال. اقشاڭدى تولە, ەكى جاق تا رازى. بىزدە تالاي اقىن, جازۋشىلار ونداي اتاقتى الىپ ۇلگەرگەن. عابەڭنىڭ قاشقالاقتاپ وتىرعان سەبەبى وسى. قىزىق بولعاندا, بىزدە جوعارى وقۋ ورنى باسشىلارىنىڭ ىشىندە دە وسى ءادىستى پايدا­لان­عانى كەيىنىرەك, سوناۋ جاريالىلىق جىلدارى شىعىپ قالدى. بۇگىنگىلەردەن دە «ساموپال» عالىمداردى بايقاپ قالاسىڭ. ال كسرو, رەسەي, قازاقستاننىڭ وتىزدان اسا ونەرتاپقىش پاتەنتتەرىنىڭ يەسى, ەلگە پايداسى وراسان, تالاي عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ باستاۋىندا تۇرعان, ءوزى, وتباسىلى بالاسى, نەمەرەلەرىمەن قۋىقتاي ءۇش بولمەلى ۇيدە سىعى­لىسىپ تۇرىپ جاتسا دا عىلىمي باعىتىنان ەش اينىمايتىن ءمۇساتىللا توقانوۆ تۋرالى ولاي ايتا الماساق كەرەك. شىن مانىندە قايران قالام. ورتانشى بالاسى وڭاشادا كىجىنىپ قويادى. «ەگەر مەن اكەمنىڭ ور­­نىن­­دا بولسام اشقان عىلىمي جاڭالىقتاردى الدە­­قاشان ساتقان بولار ەدىم. شەتەلدەردەن سات دەپ سۇ­راۋ­شىلار بار. ءبىزدىڭ دە قابىرعامىز بۇتىن­دەلەر ەدى». مەن بىلەتىن توقانوۆ باسىڭدى قازىر كەسىپ الام دەسە دە ساتپايدى-اۋ. تۋ...ۋ جوعارىداعىلاردىڭ ەرتە مە, كەش پە ءبىر قايىرىلىپ, عىلىمي جوبانى قار­جىلاندىراتىندىعىنا, وندىرىسكە قوساتىن­دى­عىنا سەنەدى. ال ءجىبىن تارقاتىپ كورەيىك. رەسەيدە مالاحوۆ دەگەن مىقتى بار. ءداستۇرلى ەمەس مەديتسينا سالاسىنىڭ بىلگىرى. حالىقتىق مەديتسينادا بىلمەيتىنى جەر استىندا. ول قاتىسقان تەلەجوبالىق حابارلاردا جۇرت تەلەديدار الدىندا كوگەندەپ تاستاعانداي تىرپ ەتپەيدى. وسى مالاحوۆىڭىز ءبىر حابارىندا «ەگەر كىمدە-كىم قانت ديابەتىنە قارسى پرەپارات ويلاپ تاپسا, نوبەل سىيلىعى ونى ءوزى ىزدەپ تاۋىپ الادى» دەگەن. تۇپ-تۋرا سولاي دەپتى. مىنە, قىزىقتى قاراڭىز, سۋسامىر دەرتىنە شيپا تاپپاي الەمدىك مەديتسينا داعدارىپ, شاقشاداي باسى شاراداي بولىپ جاتقاندا شىمكەنتتىك عالىم ءمۇساتىللا توقانوۆ «داۋاسىن تاپتىم» دەيدى. بۇگىندە اكادەميكتەردەن كوز سۇرىنەدى. عىلىم دوكتورلارىنان دا. ىشىندە ناعىزى دا, جالعانى دا قاپتاپ ءجۇر. توقانوۆتىڭ ءجونى بولەك. ول اكادەميك تە ەمەس. عىلىم دوكتورى دا ەمەس. بىراق عىلىمي جۇمىستارى كەيبىر اكادەميالىق ورتالىقتاردىكىنەن كەم تۇسپەيدى. قازىر دۇنيەنى وبىر اۋرۋى تەڭسەلتىپ تۇر. الەمدىك مەديتسينا دارمەنسىز. بىراق ەمىن جاپپاي ىزدەپ جاتىر. ماسكەۋدىڭ گەرتسەن اتىنداعى ونكو­لوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ر.ي.ياكۋبوۆ­سكايا باستاعان ءبىر توپ عالىمدار وبىر اۋرۋى­نىڭ الدىن الاتىن لاپروت دەگەن پرەپا­راتتى وندىرىسكە ەنگىزبەكشى. پروفەسسور راكقا قارسى لاكتوفەررين دەگەن فەرمەنتتى انا ءسۇتىنىڭ اقۋىزىنان تاپقان. بىراق عىلىمي جاڭالىقتىڭ وزىندىك قيىندىقتارى از ەمەس. ماسەلەن, 1 گرامم لاكتوفەرريندى الۋ ءۇشىن 25 ايەلدىڭ ءسۇتى وڭدەلۋى كەرەك. ونىڭ وزىندىك قۇنى 2500-3000 اقش دوللارى. ال 100 گرامم الۋ ءۇشىن 2,5 توننا انا ءسۇتى كەرەك. انالارىمىزدىڭ كوڭىلىنە كەلمەسىن, ايەل ساۋىن سيىر ەمەس, كونۆەيەرگە قويىپ قاقتاپ ساۋىپ الاتىن. ءمۇساتىللا توقانوۆ بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن تاپتى. تۇيە ءسۇتى انا سۇتىمەن قۇرامداس, لاكتوفەررين فەرمەنتى اقۋى­زىندا تەپە-تەڭ قالىپتا. تۇيە ءسۇتىن سيىر سۇتىمەن سالىستىرعاندا «س» دارۋمەنى 5 ەسە, «رر» 3 ەسە, «ە» 2 ەسە, «تەمىر» 10 ەسە, «كالتسي» 1,5 ەسە, «لاكتوفەررين» 30 ەسە كوپ. باسقا قاسيەتتەرىن ساناماعاندا قۇرت اۋرۋىنا, ىشەك-قۇ­رى­لىستارى, باۋىر, دارۋمەن جەتىسپەۋشىلىك, قان ازدىق جانە قانت اۋرۋىنا بىردەن-ءبىر ەمىڭىز تۇيە سۇتىندە. 1 ليتر تۇيە ءسۇتى 400-500 تەڭگە ەكەنىن ەسكەر­­سەڭىز, وبىر اۋرۋىنا قارسى پرەپارات جاساۋ ونشا­لىقتى شىعىن قاجەتسىنبەيدى. ءبىر قىزىعى, وسىن­داي جاڭالىققا ۇكىمەت تيىسىنشە نازار اۋدارماي وتىر. م.توقانوۆ جەتكەن جەتىستىكتىڭ بايىبىنا بارماي, داڭعازالاپ جۇرگەن بىرەۋ شىعار دەيدى-اۋ, شاماسى. وسى ءمۇساتىللا توقانوۆتى جاپونيانىڭ ماڭدايالدى «ەن-ەيچ-كەي» تەلەكومپانياسىنىڭ جۋرناليستەرى ىزدەپ تاۋىپ الدى. ونىسى دا قىزىق. ينتەرنەتتەن عىلىمي جاڭالىعىن وقىپ بىلگەن جاپوندار اۋەلدە قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە تەلەفون شالادى. ولار توقانوۆتى قايدان ءبىلسىن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە سىلتەيدى. شىمكەنتتە دەگەن سوڭ ولار وسىنداعى وڭتۇستىك-باتىس عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى, اكادەميك ءابدىراحمان ومباەۆقا سۇراۋ سالادى. وسىدان سوڭ تەلەكومپانيا وكىلدەرى توقانوۆتى تابادى. مۇحيت جالداپ قياننان كەلگەن قوناقتارعا توقانوۆتىڭ دا ساۋالى بار. «توكيو مەن شىمكەنت­تىڭ اراسى قانشا شاقىرىم؟» دەپ سۇرايدى. «9 مىڭ شاقىرىم». «سونشا جەردەن مەنى ىزدەپ كەلەتىندەي مەن نە ءىس ءبىتىرىپپىن؟» دەيدى تاعى دا. سوندا جاپوندار ايتىپتى: «جاپونيانى دۇنيەجۇزىندە ەشبىر مەملەكەت ەلەكترونيكا جاڭالىقتارىمەن تاڭعالدىرا الماي­دى. ماشينا جاساۋ سالاسىندا دا سولاي. ال تۇيە سۇتىنەن لاكتوفەررين الىپ جاتقان ءسىزدى ىزدەپ كەلۋى­مىز, عىلىمي جاڭالىعىڭىز قىزىقتىرادى. بىرگە جۇمىس جاسايمىن دەسەڭىز, ءبىزدىڭ عالىمدار دايىن», دەيدى. توقانوۆقا بۇل قىزىق ەمەس. تالاي مەملەكەت­تەن شاقىرتۋ العان. «قازاقستاندا ىسكە اسىرامىن, قازاعىمنىڭ اتىن شىعارامىن» دەپ قادام باسپاي جۇرگەن ءوزى. بىردە قىزىق بول­دى. استانا­دان ءبىر دوكەي كەلگەن. كورمە زالىن­دا وڭ­تۇستىكتەگى جوبالارمەن تانىسقان. توقانوۆ­قا بەرگەن كەڭەسى: «توپىرلاتىپ پاتەنت الا بەرگەنشە وندىرىسكە قوسپايسىز با؟». قالتاسى كوك قاعازدان قۇرعامايتىن دوكەي جوباعا كەرەكتى 180 ملن. تۇگىلى قالتاسىندا ارتىق 18 مىڭ تەڭگە بولمايتىن, ايلىقپەن كۇن كورىپ جۇرگەن عالىمدى ميللياردەر دەپ قالسا كەرەك. ءيا, شەتەلدە بولسا وسى جاڭالىعىمەن توقانوۆ شىن مانىندە ميللياردەر بولار ەدى. باسقاسىن ءسوز ەتپەگەندە, مىنا ىرگەدەگى موڭعوليا­دان ءىرى كاسىپكەر گ.ناتساكدورج مۇسەكەڭە شىعىپ, پاتەنتتەرىن, تەحنولوگياسىن ساتۋدى سۇراعان. باس پايداسىن ويلاسا, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ايتقانداي, ادامنىڭ قارنى جارتى تابا نانعا دا تويادى دەگەندەي, توقانوۆتىڭ ءبىر جىرعاپ قالاتىن كەزى وسى ەدى. ماگنيتتى تولقىنداردى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ءبىر توبە. وعان استىق شىعىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن تۇقىمدىق داقىلدى ەلەكتروماگنيتتىك تولقىنمەن ەگەر الدىندا وڭدەۋدى قوسىڭىز. قۇرعاقشىلىق بولعان مەزگىلدىڭ وزىندە ەگىننىڭ ءتۇسىمىن ەداۋىر كوبەيتىپ, ءبىر-ەكى اپتا ەرتە جەتىلدىرىپ, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى از جۇمساپ, كەم دەگەندە 20-30 پايىز ارتىق ءونىم الۋ. وبلىستىق اكىمدىك مۇنداي ءىرى جوبانى وزدىگىنەن قارجىلاندىرا المايدى. ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ جوتكىرىنۋگە دە ۋاقىتى جوق سياقتى. «ەلباسىعا جەتسە ەلگە پايداسى تيەتىن عالامات ەڭبەك بولار ەدى» دەيدى شاراسى تاۋسىلىپ جۇرگەن عالىم. قازاق عىلىمىنىڭ جۇمىسىنا شەتەل قولقاسى ۇزىلەردەي بولىپ ۇزدىگىپ وتىر. ءبىزدىڭ وسى مارعاۋلىعىمىزدىڭ سىرىن ەشكىم ءتۇسىندىرىپ بەرە قويمايتىن شىعار. تۇيە ءسۇتىنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – ادامعا كۇش-قۋات بەرىپ, ءومىر جاسىن ۇزارتىپ, كارىلىكتى تەجەيتىندىگىندە. ءدال قازىر استانادا تىڭ جاڭالىعى بار يننوۆاتسيالىق جوبالارعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان ىنتالاندىرۋعا 14 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, كونكۋرس ءوتىپ جاتىر. ءمۇساتىللا توقانوۆ تا قاتىسقان. مۇنداعى نەگىزگى ءتۇيىن جۇمىستىڭ ماڭىزدىلىعى, عىلىمي جاڭالىعى, حالىققا پايداسى, ت.ب. ادام اعزاسىن ءتۇرلى ۋلى قالدىقتاردان تازارتىپ, قارتايۋدى تەجەيتىن, جاسارتاتىن كۇش, تۇيە سۇتىندە ەكەنىن دالەلدەگەن توقانوۆ اتالعان كونكۋرسقا: «4. ءومىر تۋرالى عىلىم, 4.1 قارتايۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە جانە ادام ءومىرىن ۇزارتۋعا ارنالعان جاڭا تەحنولوگيالار, «ادامنىڭ قارتايۋىن تەجەۋ, ءومىرىن ۇزارتۋ ماقساتىندا تۇيە سۇتىنەن جاسال­عان ەمدىك قاسيەتتى تابيعي قوسپالار قوسىل­عان قىشقىلسۇت ونىمدەرىن يننوۆاتسيالىق تەحنو­لوگيا­مەن ءوندىرۋ» جوباسىمەن كونكۋرسقا قاتىسىپ جاتقانىمەن 18 بالل الدى. نەگە؟ باسى اشىق سۇراققا عالىم ءوز عىلىمي جۇمى­سىنىڭ قۇپياسىن اشپاعاندىعىمەن تۇسىن­دىرەدى. ول بىلاي. ەگەردە, ىشكى قىرتىسىنا دەيىن عىلىمي جاڭالىقتىڭ ادىستەمەسىمەن تەحنو­لوگياسىن اشىپ ايتساق, ءارى قاراي عالىم­نىڭ ءوزى كەرەگى جوق, شالا-شارپى ساۋاتى بار لابو­رانت­تاردىڭ ءوزى-اق پراكتيكالىق كادەگە اسىرا بەرەدى. مەنىكى ەدى دەپ شاشىڭدى ج ۇلىپ, ويبايلاۋدىڭ قاجەتى جوق. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن ءبىر نەمىس قىمىزعا, ءبىر وزبەك اعايىن قازىعا پاتەنت الىپتى دەگەندى ەستىگەندە ىزادان قىلعىنىپ قالا جازداعانبىز. رەتى كەلگەندە سەرتيفيكات بەرەتىن وزىمىزدەگى مينيسترلىكتىڭ وكىلىنەن سۇرادىق. «ونىڭ ەش قيىندىعى جوق, – دەگەن ول. – جىلقى ەتىن جەيتىن فرانتسۋز قامىرعا قيار قوسىپ اعزاعا ءسىڭىمدى بولادى دەپ دالەلدەپ, قازاقتىڭ «بەسبار­ماعىنا» پاتەنت الدى. ويتكەنى, ول جاڭالىق ەنگىزدى عوي». تۇيە سۇتىنەن توقانوۆ ۇزاق جىلدار ىزدەنىپ تاپ­قان ءدارۋدى اقپاراتتاردا دارىپتەپ جۇرگەندە, وسى­لايشا ءبىر پىسىق وڭاي يەمدەنىپ كەتە بەرەدى ەكەن. ءمۇساتىللا توقانوۆتىڭ دا اۋزى سان مارتە كۇيگەن. امەريكادا قاتەرلى ىسىك اۋرۋىمەن اۋىر­عان, ءوزىنىڭ بۇل دەرتتەن ايىقپاسىنا كوزى جەت­كەن قالتالىلار «تۇبىندە وسى اۋرۋدىڭ ەمى تابىلعاندا وياتاسىڭدار» دەپ ءوزىن سۇيىق ازوت بەسىگىنە سالىپ ۇيىقتاتىپ تاستاۋعا كەلىسىم بەرەدى ەكەن. اقشاعا, ارينە. بۇگىندە اقش-دا جۇزدەگەن ادام ارنايى سۇيىق ازوتتى مۇزداتقىشتاردا, اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ ۇرىقتارى سياقتى ساقتالىپ جاتىر. مۇنىڭ قازاقستانعا قانداي قاتىسى بار دەرسىز. بىزدە كوپ مولشەردەگى ەتتى مۇزداتقىشقا ساقتاۋ تۇبىندە ءدامىن بۇزادى, اراسىنداعى كىرەۋكە مۇز ەتتىڭ جاسۋشالارىن ىدىراتىپ, ءتاتتى ءسولى اعىپ, ەرىپ كەتكەن سوڭ, جاڭقاداي بولىپ قالادى. سايرامداعى ەت, كونسەرۆى زاۋىتىنىڭ باسشىلىعى عالىمدارعا وتىنىشپەن شىعادى. ول كەزدە جاس عالىم ءمۇساتىللا توقانوۆتىڭ اتى دۇرىلدەپ شىعىپ تۇرعان شاعى. ۋكراينالىق اكادەميك بوريس ەرەمەەۆيچ ۆەركين, اشىق كوسموسقا جول اشقان كورولەۆتىڭ يىقتاس دوسى, قويان-قولتىق جۇمىس جاساعان ارىپتەسى. اكادەمياعا پراكتيكاعا بارعان ءمۇساتىللا توقانوۆتى ىزدەنگىشتىگى ءۇشىن ايرىقشا جاقسى كورگەن ەكەن. «بۇل جاس جىگىت تۇبىندە قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ التىن قاقپاسىن اشادى» دەگەندى ءجيى ايتىپتى. 1200 كونسترۋكتور, 4,5 مىڭ عالىمدار جۇمىس جاسايتىن جابىق ينستيتۋتتا ءتالىم العان توقانوۆ ەتتى سۇيىق ازوتپەن ساقتاۋدىڭ تەحنولوگياسىن جاساپ شىعارادى. ەتتىڭ ءتاتتى سولىندە مۇز جوق, ەتتىڭ ءدامى بۇزىل­مايدى. – سايرامداعى ماشينا جوندەۋ زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى وزبەك ازاماتى ەدى, – دەيدى ول. – ەڭبەگىمە قۇلاپ ءتۇستى. بىرگە جۇمىس جاسايىق, بار­لىق كومەك بولادى دەپ سەندىردى. توقانوۆتىڭ يدەياسىمەن گاز-53 ماركالى اۆتوكولىگىنە سۇيىق ازوتتى قوندىرعى ورناتىلعان رەفيريجاتور جاساقتالىپ, شىعارىلا باستايدى. ءىس بىتكەنشە بايەك بولىپ, بارسا الدىنان قولىن قۋسىرىپ كۇتىپ الىپ, ءشاي قۇيىپ بەرەتىن الگى باسشى ءىس بىتكەن سوڭ توقانوۆتان قاشقالاقتاي باستايدى. كەڭسەسىندە ساعاتتاپ كۇتتىرىپ قويادى, شىعا قالسا «ويپىرىم-اي, كەلگەنىڭىزدى ايتپا­دىڭىز با, مەن جينالىسقا اسىعىپ بارا جاتىر ەدىم», دەپ سىرعاقسىپ ۇستاتپايدى. توقانوۆ تا بارۋدى دوعاردى. ءبىر كۇنى الگى ازامات جاڭا تەحنيكانى ەنگىزگەنى ءۇشىن «قازاق­ستانعا ەڭبەگى سىڭگەن ينجەنەر» اتاعىن العاندا عانا سىرىن ءتۇسىنىپتى. اۋزى كۇيگەن عالىمنىڭ ءوز عىلىمي جۇمى­سىنىڭ جاڭالىعىن باقايشاعىنا دەيىن اشىپ كورسەتە الماۋىنىڭ ءمانىسى وسى. كسرو كەڭ قولتىق مەملەكەت ەدى عوي. 15 وداقتاس رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي ورتالىقتارىنا ءبىر-ءبىر عىلىمي جۋرنال اشىپ بەرگەن. جاس تەحنيك, جاس عالىم, جاس ينجەنەر دەگەن سالالاردا, جەكە-جەكە جۋرنال. الەم­دەگى جاڭالىقتارعا سەرگەك قارايتىن جاپون مەملەكەتى وداقتاس رەسپۋبليكا ۇلتىنىڭ ءتىلىن بىلەتىن, ارنايى وقىتىلعان مامان-عالىمدارىنا قۇندى ەڭبەكتەردى زەرتتەۋدى تاپسىرعان. «كسرو-دا مىقتى عالىم بار, ولاردىڭ يدەياسىن جۇزەگە اسىراتىنداي زاماناۋي قوندىرعىلارى, لابورا­توريالارى جوق. ال جاپونداردا ءبارى بار», دەيتىن كورىنەدى. سول جاپوندارىڭىز توقانوۆتىڭ ەڭبەگىن ورىس تىلىندە وقىپ, توكيودان تەلەقوندىرعىلارىن ارقالاپ جەتىپ كەلگەنىن, جوعارىدا ايتتىق. قازىر عىلىم دوكتورى دەگەن تۇك تە بولماي قالدى. ءوزىمىزدىڭ قاتاردا جۇرگەن, ءبىر دوسىمىز دە عىلىم دوكتورى. انيماتسيا سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, شەتەلدىك جۋر­نالداردا جاريالاتقان. بەرىپتى. اتاق. انيما­تسيا كوپشىلىك تاقىرىپ. ال قازاقتىڭ مالىنىڭ باسى زەڭگى بابا تۇقىمى­نىڭ بار قاسيەتىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارىپ, تىرناق قىرتىسىنا دەيىن ارشۋ كىمگە پايدا, كىمگە زيان؟! جاقىندا مەملەكەتتىڭ ەسەبىنەن سالىنعان عالامات قۇرىلىستان جونىپ جەپ, 1 ملرد. 200 ملن. تەڭگەنى اپانداي اۋزىنا سىڭعىتقان ءىرى شەنەۋنىك ۇستالدى. مايلى قاسىقتاي جىلپىلداپ «مەملەكەتتىڭ ءار تيىنىنىڭ سۇراۋى بولادى» دەپ ءجۇرىپ ميللياردتاردى قىلعىتىپ جۇرگەندەر قانشاما. سولاردى كورىپ وتىرىپ ويلايسىڭ, سول ۇرلان­عان اق­شا­لاردىڭ ءبىر پايىزى وسى توقانوۆتىڭ قولىندا بول­سا, تۇيە ءسۇتىنىڭ قاسيەتىن ايتىپ عالىم باسىن تاۋ­عا دا, جەرگە دە ۇرماس ەدى, ءبىز دە تاۋسىلا جازباس ەدىك. ماسەلەن, امەريكادا توقانوۆ سياقتى عالىم­داردىڭ عىلىمي جاڭالىعىنىڭ ماڭىزدى­لىعىنا بايلانىستى, شۇعىل تۇردە 20-30 ءارتۇرلى سالادان مامان عالىمدار توپتاستىرىلىپ, عىلىمي جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزىلۋگە تىرىسادى. عالىمنىڭ بار ەڭبەگىن شەتەلگە ساتىپ جىبەر­گەنىن كۇتىپ ءجۇرمىز بە؟ اقش-تا عىلىمي جاڭالىعىڭدى دالەلدەپ, پاتەنت الۋ قۇنى 20 مىڭ دوللار تۇرادى. 20 مىڭ تۇگىلى 200 دوللارى جوق, تۇيە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 8 پاتەنت يەسى عالىمنىڭ قازىرگى جاعدايى «تاۋعا دا باردىم, ودان دا شىقتى جاڭعىرىق» قانا. سالىستىرمالى تۇردە ايتاتىن بولساق; بىرىنشى­دەن, تۇيە مالى اششى, ۋلى, قوي, سيىر, جىلقى مالى جەمەيتىن شوپتەرمەن قورەكتەنەدى. ۋلى وسىمدىكتەر, باكتەريا, ۆيرۋستى جوياتىن كۇشكە يە. تۇيە ءسۇتىنىڭ ەمدىك بولاتىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. ەكىنشىدەن, تۇيە سۇتىندە مايلى, مايدا تۇيىرشىكتەر بولاتىندىقتان ادام ورگانيزمىنە انا ءسۇتى سياقتى ءسىڭىمدى. ۇشىن­شى­دەن, ەڭ باستى ەرەكشەلىگى بيوحيميالىق قاسيەتى ءالبۋميندى بولۋىنا بايلانىستى انا سۇتىندەي. سيىر ءسۇتى بيوحيميالىق جاعىنان كازيەندى (جەلىم سياقتى) بولۋىنا بايلانىستى كەيبىر ادامداردىڭ اعزاسىنا جاقپايدى. ۇيقى بەزىنىڭ جۇمىسىن ناشارلاتادى. اللەرگيا, قانت ديابەتى سەكىلدى اۋرۋلارعا بەيىم بولادى. تورتىنشىدەن, قازاقتا «تۇيە مالى-كەدەيدىڭ مالى» دەگەن ۇعىم بار. سيىر, قوي, ەشكى ت ۇلىكتەرى سياقتى كۇتىم تىلەمەيدى, ءشولدى دالالاردا دا ءومىر سۇرە بەرەدى. بەسىنشىدەن, جىلقىنىڭ قىمىزى – ءدارى. كوپ اۋرۋعا ەم. بىراق, قان قىسىمىن كوتەرىپ جىبەرەدى. اسقازاندا گاستريت, يازۆا سەكىلدى اۋرۋلار بولسا ىشۋگە بولمايدى. ال تۇيە ءسۇتى-قان قىسىمىن تۇسىرەدى, اسقازانداعى جارانى ەمدەۋگە سەپ. عاسىر دەرتىنە ەم بولاتىنداي عىلىمي جاڭالىق بار. ونىڭ يەسى باسقا ەمەس, قازاق عالىمى. وراسان قارجى دا تالاپ ەتپەيدى. قۇداي-اۋ, ەندى قاشانعا دەيىن كۇتۋگە بولادى؟! دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ساراپتاماسى بويىنشا; ءاربىر 10 سەكۋند سايىن ءبىر ادام دۇنيەدە سۋسامىر اۋرۋىنان كوز جۇمىپ, جىلدا 4 ميلليون ادام ومىرىمەن قوشتاسادى ەكەن. ءتاتتى اۋرۋعا شالدىققان ادام دۇرىس ەم قابىلداماعان جاعدايدا, قان-تامىر اۋرۋلارى: ينفاركت, ينسۋلت­تەن ادام ءولىم-ءجىتىمى 5 ەسەگە ارتادى. ارينە, توقانوۆ جالعىز ەمەس. سەناتور قۋانىش ايتاحانوۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بىلمەيتىنى جوق. ەڭبەگىن ايتساق, ۇزاپ كەتەمىز. سول ايتۋلى ازامات بارىنشا جاردەم­دەسىپ جاتىر. قازىر دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس قۇرساۋدان قىسىپ جاتقاندا قارجى قايدا دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە دە بولمايدى. كەم دەگەندە ءبىر اۋىلدا ءبىر بالاباقشا كەشىگىپ سالىنار. اجەسىنىڭ ەتەگىندە ويناپ وسكەن بالدىرعان ءبىر جىل كەشىگىپ بارار. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ اگروونەركاسىپ كەشەنى مەن سۋ قورى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى­نىڭ ديرەكتورى ءمۇساتىللا توقانوۆتىڭ الدىنا قويعان ماقساتى, ەگەردە مەنىڭ بەرگەن عىلىمي جوبام: «ادامنىڭ قارتايۋىن تەجەۋ, ءومىرىن ۇزار­تۋ ماقساتىندا تۇيە سۇتىنەن جاسالعان ەمدىك قاسيەت­تى تابيعي قوسپالار قوسىلعان قىشقىلسۇت ونىم­دەرىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيامەن ءوندىرۋ جانە ەكسپو-2017-گە تۇيە سۇتىنەن جاساقتالعان, ەمدىك قاسيەت­تى برەندتىك ونىمدەردى كورمەگە قويۋ!» دەيدى. باقتيار تايجان, «ەگەمەن قازاقستان». شىمكەنت.